napisz do nas: cis@cis-celestynow.org

Rozwój lokalny

Upłynie wiele czasu zanim termin „rozwój lokalny” przestanie być synonimem marginalizacji, peryferyjności, problemów rozwojowych regionów słabszych ekonomicznie lub zaprzeczeniem modnej ostatnio metropolizacji. Tymczasem rozwój lokalny jest niezbywalnym elementem rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, regionu, społeczności lokalnej. Dzięki niemu realizacja interesów indywidualnych i ogólnospołecznych dokonuje się przy wykorzystaniu lokalnych zasobów i czynników rozwoju. Oznacza to, że proces ten powinien być programowany, sterowany, wdrażany i modyfikowany przez struktury samorządowe, współpracujące z nimi instytucje właściwego szczebla oraz reprezentantów społeczeństwa lokalnego.

Specjaliści zwracają uwagę, że rozwój lokalny jest procesem społecznym, polega bowiem na aktywności społeczności lokalnych, na uaktywnianiu lokalnych postaw prorozwojowych, na tworzeniu instytucji społecznych w rozwój ten zaangażowanych. Jest to proces poprzedzony niekiedy długotrwałym przygotowaniem, zarówno zasobów do ich gospodarczego wykorzystania, jak i ludzi do współuczestniczenia w rozwoju. Jest to wreszcie proces pracochłonny i nowatorski, niekiedy wręcz innowacyjny. Cechą charakterystyczną rozwoju lokalnego powinno być wykorzystanie atutów i sił wewnętrznych rozwoju (własnych). Szereg koncepcji rozwojowych akcentowało do tej pory konieczność wykorzystywania zewnętrznych czynników rozwoju lokalnego, takich jak na przykład: bezpośrednie inwestycje zagraniczne, środki pieniężne przekazywane w ramach polityki społeczno-gospodarczej państwa lub ugrupowania ponadnarodowego (tu: Unii Europejskiej). Są to bezsprzecznie ważne czynniki rozwoju, jednak nie przeciwdziałają one ostatecznie efektowi narastania już nie tylko poważnych różnic w poziomie rozwoju, ale wprost – dysproporcji rozwojowych. Polaryzacja taka to najczęściej ogołacanie słabszych regionów, peryferii ze środków materialnych i najbardziej prężnych jednostek ludzkich na rzecz rozwijających się centrów, najczęściej w postaci miast metropolitarnych. Dlatego też zewnętrzne czynniki rozwoju muszą być uzupełnione uruchomieniem wewnętrznych sił rozwojowych. Zadaniem władz państwowych i samorządowych jest stworzenie ładu przestrzennego, w którym z ośrodków wyżej rozwiniętych przenikać będą do społeczeństw lokalnych innowacje oraz zachęty (także ekonomiczne) do ich praktycznego, sprawnego wdrażania. Trudno sobie bowiem wyobrazić cywilizacyjnie zaawansowany kraj, gdzie nie istniałyby prężne ośrodki miejskie będące centrami promieniowania postępu technicznego, nauki i kultury.

Główną przesłanką rozwoju lokalnego jest pełne i harmonijne wykorzystanie naturalnych zasobów danego regionu i kwalifikacji jego mieszkańców w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb wszystkich warstw mieszkającej tam ludności, a następnie wyjście poza te podstawowe potrzeby. Należy oczywiście zdawać sobie sprawę z umowności terminu „podstawowe potrzeby”. Jedni rozumieją tak to, co jest niezbędne do godnego życia człowieka. Inni ograniczają się tu tylko do wymienienia tych potrzeb, które zapewnią społeczeństwu przetrwanie na danym obszarze. Wydaje się, że w naszych warunkach należy odnieść się przy określaniu podstawowych potrzeb do średniego poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego w Polsce oraz do wytycznych rozwojowych formułowanych przez Unię Europejską w interesie społeczności lokalnych, szczególnie dla regionów słabiej rozwiniętych (np. w zakresie likwidacji opóźnień infrastrukturalnych). Pojęcie podstawowych potrzeb ma oczywiście swój wymiar psychologiczny i społeczny. W procesie rozwoju coraz wyższe potrzeby uznawane są za podstawowe, a sposób ich zaspokajania coraz bardziej indywidualizuje się. Mimo trudności ze zidentyfikowaniem potrzeb lokalnych społeczności można je intuicyjnie określić w najbardziej bazowym, infrastrukturalnym zakresie jako: zapewnienie energii i czystej wody, żywności, utylizację odpadów i oczyszczanie ścieków, sieciowość zapewniającą dobre skomunikowanie i dostęp do informacji, dobrą opiekę zdrowotną, oświatę zapewniającą zawodowe kwalifikacje, dostęp do tzw. wysokiej kultury. Ustalenie podstawowych potrzeb społeczności lokalnych pozwala sprecyzować podstawowe czynniki rozwoju lokalnego.

Cechą charakterystyczną rozwoju lokalnego jest niewielka mobilność podstawowych czynników rozwojowych, do których należą: stan infrastruktury, kwalifikacje siły roboczej, struktura społeczna regionu w podziale na klasy i warstwy oraz struktura gospodarki lokalnej czy też wiedza ogólna i techniczna społeczeństwa. Dlatego też zasadniczym celem polityki rozwoju społeczności lokalnych powinno być jak najlepsze wykorzystanie tych statycznych zasobów. W naszych warunkach jest to na przykład poprawa stanu zatrudnienia i zapewnienie możliwie najwyższej produktywności pozostałych czynników wytwórczych. Stąd też szczególnego znaczenia nabiera problem usuwania wewnętrznych barier wzrostu w rozwoju lokalnym. Przykładowo, priorytetowa sprawa tworzenia nowych miejsc pracy w regionie będzie możliwa do przeprowadzenia tylko wtedy, gdy powszechne obecnie w Polsce kształcenie pomaturalne i wyższe będzie skorelowane z potrzebami lokalnych rynków pracy. Nie zapewnią rozwoju produkcji materialnej i zróżnicowanych usług rzesze kształconych najniższym kosztem socjologów, politologów, historyków, pedagogów, psychologów, niewyspecjalizowanych ekonomistów lub specjalistów wychowania fizycznego. Bez usunięcia tej palącej bariery edukacyjnej rozwoju lokalnego naszym magistrom pozostanie zmywak lub zbieranie szparagów w Europie Zachodniej. A to oznacza prawdziwy „upust krwi” rodzimego kapitału ludzkiego.

Próby uporządkowania cech rozwoju lokalnego doprowadziły ostatecznie do wyodrębnienia tzw. „twardych” i „miękkich” czynników rozwoju społeczności lokalnych. „Twarde” czynniki rozwoju mają byt rzeczywisty i są możliwe do sprecyzowania oraz zmierzenia. Obejmują one:

  • położenie geograficzne regionu i jego cechy topograficzne,
  • dostęp do infrastruktury z dziedziny badań naukowych, informacyjnej, edukacyjnej, kultury, ochrony zdrowia, prawnej, administracyjnej i in. oraz wydajność i jakość funkcjonowania tej infrastruktury,
  • usytuowanie regionu w krajowej i międzynarodowej sieci transportowej, a także sieci nowoczesnej łączności,
  • umiejscowienie i powiązanie z zewnętrznymi sieciami usług infrastruktury energetycznej i ciepłowniczej (energetyka, gazownictwo, ciepłownictwo, energetyka odnawialna),
  • wielkość, jakość i różnorodność kapitału ludzkiego w kontekście struktury i potrzeb rynku pracy,
  • struktura branżowa, wielkość i typ własności istniejących podmiotów gospodarczych.

 

Natomiast do „miękkich”, trudnych do zmierzenia czynników rozwojowych możemy zaliczyć następujące:

  • kreatywność i innowacyjność kapitału ludzkiego danej społeczności lokalnej,
  • intensywność, różnorodność i jakość działań w dziedzinie kultury,
  • oferta usług rekreacyjno-wypoczynkowych,
  • jakość środowiska stworzonego przez człowieka i środowiska naturalnego,
  • klimat przedsiębiorczy i twórczy połączone z angażowaniem się obywateli w działalność publiczną,
  • poczucie identyfikacji społeczeństw lokalnych z miastem lub regionem, w którym mieszkają, oparte na przesłankach kulturowych i tradycji historycznej oraz aspiracjach rozwojowych obywateli.

 

Zróżnicowanie podmiotów rozwoju lokalnego, wieloaspektowość dziedzin życia społecznego objętych rozwojem, umiejscowienie rozwoju lokalnego w zadaniach samorządów terytorialnych wymagają mądrej, dojrzałej integracji i koordynacji rozwoju lokalnego. Bez tego będą marnotrawione zasoby i potwierdzi się ważna cecha rozwoju, nie tylko lokalnego, jaką jest ryzyko omawianych procesów zarządczych. Stąd też konieczność stałej kontroli i oceny realizacji rozwoju lokalnego. Potrzeba wnikliwej obserwacji potrzeb mieszkańców, dialogu a przede wszystkim woli działania.

Jacek Brdulak, Demografia przedsiębiorstw, Konkurencyjność i innowacyjność przedsiębiorstw